Sert Seven Escort Çilay

Çilay, antika denizcilik nirengi ve pusula sistemleri ile pirinç cayro ve büzme pusulalar (gemi yalpalarken yönünü koruyan cıvalı ve küresel döküm gövdeli pusulalar) restorasyonu üzerine çalışan, 19. yüzyıl Osmanlı kalyonlarının pusula evlerinde kullanılan döküm pirinç kürelerin gümbal (sallantı dengeleyici) bileziklerini ve mikron ölçeğindeki derece bileziklerini kalibre eden yirmi dördüncü yaşına girmiş bir pirinç ustasıydı. Kadıköy’ün eski denizcilik ve ticaret geçmişine yakın kalabilmek için Caferağa’da, Mühürdar Caddesi’nden Moda’ya inen dar aralıktaki eski bir ahşap marangozhanenin depo katını atölye-ev kiraladı.

Çilay’ın mücadelesi; sertleştirilmiş pirinç kaynak tellerinin, hassas açı kumpaslarının fahiş maliyeti ve Marmara’dan esen fırtınaların getirdiği ağır tuzlu nemin metal yüzeylerde hızlıca yeşil korozyon oluşturma riskiydi. Gündüzleri Kadıköy Balık Pazarı yakınlarındaki dükkânlarda parça başı kasa taşıyor ve yükleme işçiliği yapıyor, gece yarısı ise atölyesindeki sarı masa lambasının altında mikroskopla pusulanın aşınmış denge tırnaklarını temizliyordu. Odasında ısıtıcı olmadığı için kışın soğuktan uyuşan hands, milimetrik derece çizgilerini kazımasını imkânsız hale getiriyordu.

Kırılma noktası, özel bir marine arşivi için restore ettiği 1840’lara ait pirinç döküm ve cıva hazneli antika bir büzme pusulanın teslim gününden bir gece önce yaşandı. Mühürdar Caddesi’nde yapılan altyapı kazısı sırasında kepçenin ana su borusunu patlatması sonucu, tazyikli su Çilay’ın atölyesinin pencerelerinden içeri doldu. Su, doğrudan temizlenmiş ve koruyucu cila yağı sürülmemiş mekanik pusulanın üzerine aktı.

Çilay, dondurucu suyun içinden pusulayı saniyeler içinde çekti. Islanan hassas pirinç parçalar saatler içinde oksitlenip küresel dönme mekanizması kilitlenebilirdi. Sırılsıklam halde atölyeden çıkıp Moda Sahili’ndeki tarihi taş istinat duvarının dibine koştu. Mahalledeki kapalı bir ekmek fırınının sıcak havalandırma alanına sığınarak, pusula parçalarının üzerindeki suyu mikrofiber bezlerle saatlerce çekti. Sabaha kadar fırının kademeli ısısında parçaları kurutup kalibrasyonu baştan uyguladı. Ertesi gün pusulayı milimetrik yön hassasiyetiyle sahibine teslim ettiğinde, bu şehrin çamuruna ve soğuğuna karşı kendi emeğinin zaferini bir kez daha kanıtlamıştı.